Bir çocuğu kuduzdan kaybetmek kabul edilemez: Bilimsel gerçeklerden uzaklaşmadan, bulaşma kaynağını doğru ortaya koymalı ve mücadeleyi buna göre yürütmeliyiz.
Diyarbakır’da üç yaşındaki bir çocuğun kuduz nedeniyle yaşamını yitirmesi hepimizi derinden üzmüştür. Öncelikle yaşamını kaybeden evladımıza Allah’tan rahmet, acılı ailesine ve yakınlarına başsağlığı diliyoruz.
Kamuoyuna yansıyan bilgilere göre çocuğun yaklaşık dört ay önce bir kediyle temas ettiği ve bu temasın ardından kuduz tanısı aldığı bildirilmiştir. Ancak söz konusu temasın niteliği ve kuduzun çocuğa hangi bulaşma zinciri üzerinden ulaştığı konusunda kamuoyuna açıklanmış, tümüyle doğrulanmış bir epidemiyolojik değerlendirme bulunmamaktadır. Nitekim olayın ilk haberlerinde temasın tırmalama mı, ısırma mı olduğu konusunda dahi farklı bilgiler yer almıştır.
Bu nedenle, kediyle temas edilmiş olması ile kuduzun kaynağının kesin olarak kedi olduğunun ortaya konulması aynı şey değildir. Temas edilen hayvanın virüsü hangi kaynaktan aldığı, bölgede başka hayvanlardaki kuduz dolaşımının bulunup bulunmadığı ve olayın bölgedeki epidemiyolojik tabloyla nasıl ilişkilendirileceği bilimsel olarak değerlendirilmelidir.
Burada amaç yaşanan acıya gölge düşürmek değildir. Tam tersine, bir çocuğun ölümünün gerçek nedenlerini bütün yönleriyle ortaya koymak ve aynı acının tekrar yaşanmasını önlemektir. Kedileri hedef göstermek de sahipsiz hayvanlara yönelik korkuyu ve şiddeti artırmakta, yaşanan acının gerçek nedenlerini görünmez hale getirmektedir.
Kuduz, belirtiler ortaya çıktıktan sonra ölümcül seyreden; ancak aşılama, etkili sürveyans ve temas sonrası koruyucu uygulamalarla önlenebilen, hayvanlardan insanlara geçebilen zoonotik bir hastalıktır.
Bu çağda, kuduz gibi nasıl önlenebileceği ve nasıl kontrol edilebileceği yıllardır bilinen bir hastalık nedeniyle bir çocuğumuzu kaybetmek kabul edilemez.
Türkiye’nin Kuduz Epidemiyolojisi Tek Bir Hayvan Türü Üzerinden Açıklanamaz
Türkiye, kuduz açısından endemik bir ülkedir; yani hastalık belirli oranda sürekli bulunmaktadır. Kuduz virüsü farklı memeli türlerini enfekte edebilir. Ancak bir hayvanda kuduz görülmesi, o hayvan türünün virüsün doğada sürekli olarak varlığını sürdürdüğü ve diğer hayvanlara yayıldığı temel kaynak olduğu anlamına gelmemektedir.
Bu nedenle, bir vakadan hareketle “kuduzun kaynağı kedilerdir” veya başka herhangi bir hayvan türünü tek başına sorumlu tutan bir sonuca ulaşmak bilimsel değildir.
Özellikle bu olayda temasın niteliği, hayvanın durumu ve kedinin kuduz tanısının nasıl doğrulandığı gibi bilgilerin bilimsel olarak değerlendirilmesi önem taşımaktadır.
Kuduzla mücadelede doğru soru: “Suçlu kim?” değil, “Bulaşma zinciri nasıl oluştu, nerelerde ve nasıl kırılabilir?” olmalıdır.
Türkiye’deki kuduzun epidemiyolojisi; yaban hayatı rezervuarı, evcil hayvanlar, sahipsiz hayvanlar, çiftlik hayvanları ve insanlar arasındaki temasların birlikte değerlendirilmesini gerektiren çok bileşenli bir halk sağlığı konusudur.
2024 yılında yayımlanan ve özellikle kedilerde kuduzun halk sağlığı boyutunu inceleyen uluslararası bir çalışmada, kedilerin kuduz virüsünü insanlara bulaştırabileceği ancak kedilerin kuduz virüsünün bilinen doğal rezervuarları olmadığı, çoğunlukla bulundukları coğrafyada dolaşan virüsle başka enfekte hayvanlar aracılığıyla karşılaşarak enfekte olan tesadüfi konaklar olduğu vurgulanmaktadır.
Dolayısıyla iki gerçeği aynı anda kabul etmek gerekir:
Kuduz bir kedi insana kuduz bulaştırabilir. Ancak bir kedide kuduz görülmesi, tek başına kedilerin kuduzun epidemiyolojik kaynağı olduğu anlamına gelmez.
Bu ayrım hem halk sağlığı hem de doğru risk iletişimi açısından hayati önemdedir.
Türkiye’de kuduzun nasıl ortaya çıktığını ve yayıldığını yalnızca kedi ve köpeklere, sahipsiz hayvanlara bakarak açıklayamayız. Sahipsiz hayvanları ortadan kaldırmak, yaban hayatındaki kuduz dolaşımını, çiftlik hayvanları arasındaki vakaları veya sınır ötesi hayvan hareketlerini ortadan kaldırmayacaktır. Bu nedenle kuduzla mücadelede, tek bir hayvan grubunu hedef almak yerine hastalığın farklı hayvan türleri, yaban hayatı, coğrafi koşullar, hayvanlar arasındaki temaslar ve insanlara yönelik risklerle birlikte değerlendirilmesine dayanmalıdır.
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın “2022 Yılı, Hayvan Türlerine Göre Pozitif Örneklerin Dağılımı” verileri, Türkiye’de kuduzun farklı hayvan türlerinde görülebildiğini ortaya koymaktadır. Verilerde yaban hayvanları dahil 277 toplam hayvanda; 177 sığır (% 59,6), 71 köpek (% 24,9), 11 koyun & keçi (% 2), 7 kedi (% 2,2) kuduz pozitif olarak bildirilmiştir.
Kuduz tanısı doğrulanmış her hayvan, türünden bağımsız olarak ciddiyetle ele alınmalıdır. Ancak bu tablo aynı zamanda önemli bir gerçeği de göstermektedir: Türkiye’deki kuduz epidemiyolojisi tek bir hayvan türüne indirgenemez.
Bu nedenle, kuduzla mücadelede bütüncül bir yaklaşım için birlikte ele alınması gereken konular bulunmaktadır:
1. Yaban hayatı rezervuarı ve tilki popülasyonu
Kuduzun Türkiye’deki epidemiyolojisinde yaban hayatı önemli bir yer tutmaktadır. Özellikle tilki başta olmak üzere çeşitli yaban hayvanları, virüsün doğal döngüsünde rol oynayabilmektedir.
Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun geniş, kırsal ve engebeli coğrafyası; yaban hayvanları, çiftlik hayvanları, köpekler ve yerleşim alanları arasındaki temasların önemini artırmaktadır. Bu nedenle yaban hayatındaki kuduzun izlenmesi, oral aşılama çalışmalarının sürdürülmesi ve bölgesel epidemiyolojik verilerin düzenli olarak değerlendirilmesi, kuduzla mücadelenin temel unsurlarındandır.
Buradaki amaç yaban hayvanlarını suçlamak değil; virüsün doğadaki dolaşımını anlayarak bulaşma zincirinin hayvanlar ve insanlar açısından risk oluşturabilecek noktalarını azaltmak ve gereken tedbirleri almaktır.
2. Sınır geçişleri ve sınır ötesi hareketlilik
Kuduz, yalnızca ülkemiz sınırları içerisinde değerlendirilebilecek bir hastalık değildir.
Türkiye’nin bulunduğu coğrafyada hayvan hareketleri ve sınır ötesi yaban hayatı hareketliliği, kuduzun epidemiyolojisi açısından dikkate alınması gereken faktörlerdir.
Bu nedenle sınır bölgelerinde;
- Hayvan hareketlerinin izlenmesi,
- Veteriner hekim kontrol sistemlerinin güçlendirilmesi,
- Kuduz sürveyansının sınır ötesi verilerle birlikte değerlendirilmesi,
- Komşu ülkelerle veteriner hekimliği halk sağlığı alanında iş birliğinin geliştirilmesi
önem taşımaktadır.
Kuduz, ülkelerin sınırlarıyla sınırlanabilen bir hastalık değildir. Bu nedenle sınır komşularımızdaki hayvan sağlığı hizmetlerinin, aşılama çalışmalarının ve kuduz sürveyansının etkinliği, yalnızca o ülkelerin değil, bölgenin tamamında halk sağlığı açısından önem taşımaktadır.
3. Yaban hayatı–çiftlik hayvanı teması
Özellikle kırsal bölgelerde mera hayvancılığı, yaban hayatı ile çiftlik hayvanlarının temas ihtimalini artırabilmektedir. Açık alanlarda otlatılan büyükbaş ve küçükbaş hayvanlar, kuduz taşıyan yaban hayvanlarıyla temas edebilir. Bu temas sonucunda çiftlik hayvanları enfekte olabilir.
Benzer biçimde, sürüleri koruyan köpekler de yaban hayatıyla temas açısından önemli bir noktada bulunmaktadır. Bu nedenle çiftlik hayvanlarının ve sürü köpeklerinin düzenli olarak aşılanması, kırsal bölgelerde kuduz kontrolünün önemli parçalarından biridir.
Burada da çözüm herhangi bir hayvan türünü hedef almak değil; yaban hayatı–köpek–çiftlik hayvanı–insan arasındaki bulaşma zincirinin kontrol edilmesidir.
4. Hayvan popülasyonu yönetimi ve aşılama
Kuduzla mücadelede hayvan popülasyonlarının etkin biçimde yönetilmesi ve aşılama oranlarının yükseltilmesi büyük önem taşımaktadır.
Özellikle sınır bölgelerinde;
- Düzenli aşılama,
- Veteriner hekimler tarafından yürütülen sağlık kontrolleri,
- Bölgesel risk haritalarının oluşturulması birlikte ele alınmalıdır.
Kuduz açısından sürdürülebilir sonuç, hayvanları ortadan kaldırmaya değil, virüsün hayvanlar arasındaki dolaşımını kesmeye dayalı bilimsel yöntemler ile elde edilir.
5. Sosyoekonomik koşullar ve farkındalık
Kuduz yalnızca biyolojik değil, aynı zamanda sosyal ve çevresel boyutları bulunan bir halk sağlığı sorunudur.
Özellikle kırsal ve ulaşımı güç bölgelerde;
- Sağlık hizmetlerine erişim olanakları,
- Kuduz riskine ilişkin bilgilendirmeler,
- Hayvanlarla iletişim ve temas konusunda farkındalık,
- Yaban hayvanları dahil hayvanların düzenli aşılanması,
- Riskli temasların öneminin toplum tarafından bilinmesi
kuduzla mücadelede etkili yöntemlerdir.
Bu nedenle toplumun “hayvanlardan korkması” değil, riskli teması tanıması ve doğru davranışı bilmesi sağlanmalıdır.
Kuduz konusunda farkındalık; korku üretmek için değil, korunmayı güçlendirmek için oluşturulmalıdır.
Aşı var, kaynak var; eksik olan bütüncül yaklaşım
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2025 İdare Faaliyet Raporu’na göre yaban hayatında kuduzla mücadele kapsamında 3.055.200 doz oral aşı, yemler içerisinde uçakla doğaya bırakılmıştır. Ayrıca Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde mihrak alanlarında köpekler için 63.000 doz oral aşı kullanılmıştır.
Bu önemli bir kapasiteyi göstermektedir. Ancak yaban hayatında oral aşılama, kedi ve köpeklerin aşılama çalışmaları, çiftlik hayvanlarının korunması, laboratuvar sürveyansı ve insanlarda temas sonrası koruyucu uygulamalar birbirinden bağımsız politikalar olarak ele alınamaz. Bunların tamamı aynı kuduz epidemiyolojisinin parçalarıdır.
Dolayısıyla hedefimiz yalnızca ortaya çıkan vakaya müdahale etmek değil, virüsün dolaşımını ve bulaşma zincirini mümkün olduğunca kaynağında kırmaktır.
Tek Sağlık bir tercih değil, zorunluluktur
Kuduz, Tek Sağlık yaklaşımının neden zorunlu olduğunu açık biçimde gösteren hastalıklardan biridir. İnsan sağlığı, hayvan sağlığı, yaban hayatı ve çevre sağlığı birbirinden bağımsız değildir. Yaban hayatındaki kuduzu izlemek, hayvanlardaki vakaları tanımlamak, hayvanların aşılanmasını sağlamak, virüsün dolaşımını takip etmek, riskli temasları doğru değerlendirmek ve insanları korumak aynı sistemin parçalarıdır.
Bu nedenle veteriner hekimliği, halk sağlığı, çevre ve yaban hayatı alanlarında görev yapan kurum ve meslek gruplarının ortak veri, ortak sürveyans ve ortak mücadele anlayışıyla çalışması gerekir.
Sağlık sistemi güçlendirilmelidir.
Kuduzdan bir çocuğun yaşamını yitirmesi hepimizi derinden sarsmaktadır. Ancak böylesi bir olayın ardından olayın bütününü görmezden gelecek yaklaşımlar çözüm üretmez.
Veteriner hekimler, insan sağlığı alanındaki sağlık profesyonelleri ve diğer ilgili meslek grupları kuduzla mücadelenin en önemli aktörleridir. Bu nedenle yapılması gereken, bu mücadeleyi yürüten tüm meslek gruplarının etkin çalışmasını sağlayacak bilimsel araçları, kurumsal koordinasyonu, sürveyans sistemlerini ve kaynakları güçlendirmektir.
Kuduzla mücadelede daha fazla koordinasyona, daha güçlü sürveyansa ve laboratuvar alt yapısına, daha etkin evcil ve yabani hayvan hayvan aşılama programlarına daha yüksek toplumsal farkındalığa ve hepsinden önemlisi:
GERÇEK BİR TEK SAĞLIK SİSTEMİNE
ihtiyacımız vardır.
Bu acının bir daha yaşanmaması ve çocuklarımızı korumak için Diyarbakır’daki olayın tüm yönleriyle bilimsel ve şeffaf biçimde değerlendirilmesini, olayın bölgedeki kuduz epidemiyolojisiyle birlikte ele alınmasını ve elde edilen sonuçların kuduzla mücadele politikalarının güçlendirilmesinde kullanılmasını bekliyoruz.
Bir çocuğun kuduzdan hayatını kaybetmesi kader değildir. Kuduz önlenebilir.
Başta yaşamını kaybeden çocuğumuzun ailesi olmak üzere tüm yakınlarına bir kez daha başsağlığı diliyor; bu acı olaydan bilimsel, kurumsal ve toplumsal açıdan gerekli derslerin çıkarılmasını diliyoruz.
Bursa Veteriner Hekimler Odası Yönetim Kurulu
